Na terenie Gminy Szczytno znajduje się ponad 39 chałup drewnianych wpisanych do rejestru zabytków. W większości chaty pochodzą z XIX w.

Lipowiec:

• Kościół Katolicki pw. Św. Walentego i Św. Jakuba (1892r).
• Kapliczka (1902r.).
• Cmentarz parafialny.
• Drewniana plebania (dom z początku XX w.).
• Kościół Ewangelicki (1905-1906).

Szymany:

• Kościół Ewangelicki obecnie katolicki p.w. Matki Boskiej Częstochowskiej z 1938r.
• Kaplica Babtystów Chrześcijan wzniesiona w 1928r. (murowana, tynkowana)

Trelkowo:

• Kościół Ewangelicki, obecnie katolicki p.w. Św. Maksymaliana Kolbe;

• Pomnik z I wojny światowej;

• Kaplica Chrześcijan Baptystów wybudowana w latach 1928-1929.

Gminy Dźwierzuty

Dźwierzuty:

• Kościół Ewangelicki z XVII w. usytuowany na wysokiej skarpie porośniętej klonami i jesionami. Wzniesiony w wzorów architektury późnogotyckiej, gruntownie przebudowany po pożarze w 1693 roku wzbogacony wówczas o elementy barokowe.

• Kościół Katolicki z 1882 r. - konsekrowany pod wezwaniem Trójcy Przenajświętszej w 1884 r. ościół murowany z czerwonej cegły, we wnętrzu wyposażenie neogotyckie.

Targowo:

• Poewangelicki Kościół Katolicki (od 1986 r.) - budowany przez 50 lat (1884 - 1934) z obrobionych kamieni polnych. Zbudowany na miejscu kościoła z 1405 r., a rozebranego w 1823 roku. Obok kościoła masywna dzwonnica.

Rańsk:

• Kościół Ewangelicki - prosta budowla z kamieni polnych z niewysoką wieżą z muru pruskiego wzniesiona w latach 1815-1827..

• Zespół dawnego młyna.

• Budynki folwarczne z XIX w.

Sąpłaty:

• Muzeum Regionalne, które gromadzi przedmioty codziennego użytku gospodarstw wiejskich na Mazurach.

Małszewko:

• Spichlerz z początków XX w. nawiązujący do architektury ruskiej.

• Dwór szlachecki położóny na północnym brzegu j. Małszewskiego. Jest to jeden z najstarszych majątków, swoją genezą sięga okresu średniowiecza.

Orzyny:

•  Dwór i wieś szlachecka. Dwukondygnacyjny pałac z tarasem z XX w.

• Osiedle kochówek.

• Szkoła murowana z czerwonej cegły.
  

W wielu miejscowościach na terenie Gminy Dźwierzuty zachowały się zabytkowe dwory i parki dworskie: m.in. w Budach, Grądach, Małszewku, Jabłonce, Rogalach, Zalesiu, Orzynach i Popowej Woli.

Budy

Zabytkowy dwór wzniesiony w drugiej połowie XIX w. Obiekt mieści się w nurcie architektury eklektycznej z wyraźnymi odniesieniami do repertuaru form barokowych.

Popowa Wola

Zabytkowy dworek wzniesiony około połowy XIX w. Budynek murowany, tynkowany. W dobrym stanie zachowana stajnia z murowanej cegły.

Zalesie

Zespół pałacowy z parkiem wybudowany około połowy XIX w. w duchu neogotyku angielskiego o charakterze harmonijnie łączącym elementy symetrii z urozmaiconym detalem architektonicznym. Należy do najciekawszych i najlepiej zachowanych przykładów architektury reprezentacyjnej na terenie Mazur Południowych. Wokół pałacu znajduje się park o charakterze krajobrazowym, zaprojektowany przez Johanna Larassa w 1865 r., wyróżniający się ciekawą kompozycją oraz rzadkimi gatunkami drzew.

Grądy

Wieś szlachecka, dwór z XX w. o ciekawie opracowanej elewacji, nakryty łamanym dachem jest przykładem dobrej architektury o formach harmonijnie nawiązujących do otaczającego go krajobrazu.

Grodziska

Wieś szlachecka, dwór z końca XIX w o surowej bryle ożywionej jedynie opaskami tynkowymi i szeroki gzymsie kordonowym.

Jabłonka

Dawny dwór i folwark szlachecki. Pałac był wzniesiony około połowy XIX w., w duchu architektury elektrycznej, imponował swoją wielkością i rozmiarem. Po parcelacji majątku umieszczono w nim wyższą szkołę ludową.

Gmina Jedwabno

Jedwabno:

• Willa z 1905 r. przy ul. 1 Maja 59.

• kościół katolicki p.w. św. Józefa z 1930r. murowany z czerwonej cegły.

Burdąg (dawny Burdungen)

Wieś położona ok. 6 km na północ od Jedwabna, przy drodze Jedwabno – Pasym. Zachowało się pięć chałup drewnianych (4,8,12,34,51). Obiekty które podlegają ochronie to: szkoła (nr46), budynki straży pożarnej, domy nr 4, 5, 8, 12, 13, 14, 15, 16, 18, 19, 21, 22 z budynkiem gospodarczym 23, 25, 26, 27, 29, 30, 31, 32, 34, 35, 39, 41, 42, 44, 45, 47, 48, 49, 50, 51, 52, 54, 56, 57, 58, 61, 62, 63, 64, 65, 67, 71, 73.

Czarny Piec (dawny Schwarzenofen)

Osada leśna położona ok. 8 km na północny zachód od Jedwabna, przy drodze Jedwabno - Olsztyn
Obiekty które podlegają ochronie to: leśniczówka, dawna szkoła, domy nr 2, 3 z budynkiem gospodarczym 5, 7, 8, 9, 10, 11.

Kot (dawny Omulefofen)

Wieś położona ok. 10 km na południowy zachód od Jedwabna, ok. 1 km na południe od drogi Nidzica - Jedwabno
Obiekty podlegające ochronie: dawna szkoła, domy nr 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 9, 10, z budynkiem gospodarczym 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 22, 23, 24, 25, 26, 27, 28, 29, 30, 31, 32, 33, 34, 35, 36, 37, 38, 40, 41, 42, 43.

Małszewo (dawne Malschofen)

Wieś położona ok. 2 km na północny wschód od Burdąga, przy zachodnim brzegu jeziora Małszewskiego. Obiekty podlegające ochronie to: domy nr 1, 2, 3 z budynkiem gospodarczym 4, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 13, 14, 16, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 26, 27, 28, 29, 30, 32, 33, 34, 37, 38, 39, 42, 44, 46, 48, 49, 52, 57, 58, 59, 60.

KARCZMA
Zabytkowa drewniana karczma z XVIII w. Założona z dwóch przylegających do siebie budynków: karczmy i stajni. Wzniesiona w konstrukcji zrębowej, łączonej na jaskółczy ogon, z zachowanym starym układem komunikacyjnym wnętrza. Jest jedynym tego typu obiektem zachowanym na terenie Mazur. W sąsiedztwie karczmy znajduje się młyn, przy którym rośnie pomnikowa lipa. W karczmie kwaterował Napoleon I podczas marszu na Rosję w 1812 r.

Piduń (dawny Schuttenofen)

Wieś położona ok. 5 km na południowy wschód od Jedwabna, przy drodze Jedwabno - Wielbark. Obiekty podlegające ochronie: domy nr 1, 2 z budynkiem gospodarczym 6, 7, 8, 13, 16.

Rekownica ( dawna Grosswalde)

Wieś położona ok. 10 km na południowy wschód od Jedwabna, przy drodze Jedwabno - Wielbark. Obiekty podlegające ochronie: szkoła, remiza strażacka, domy nr 1, 3, 7, 9, 10, 11 z budynkiem gospodarczym 14, 15, 16, 20, 21, 22, 23, 24, 25, 26.

REKOWNICA - REMIZA STRAŻACKA

Wykonana w technologii murowanej. Stolarka drzwiowa i okienna w stanie dobrym. Pokrycie dachu stanowi dachówka ceramiczna która miejscami jest uszkodzona. Budynek dawnej remizy strażackiej, a dzisiejszy sklep spożywczo-przemysłowy.

Szuć (dawna Schutschen)

Wieś położona ok. 3 km na południe do Jedwabna. Obiekty podlegające ochronie: szkoła, domy nr 1, 2, 3, 6, 11, 12, 13, 14, 18, 20, 21, 22, 25, 26, 28, 29, 30, 31, 32, 38, 39 z budynkiem gospodarczym 40, 41, 44, 46, 47, 49.

Małga (dawna Malga)

Wieś chłopska, obecnie nie istnieje położona ok. 10 km na południe od Jedwabna. Do dziś zachowała się jedynie: wieża kościoła, cmentarz i stanowiska archeologiczne, które podlegają ochronie.

WIEŻA KOŚCIOŁA

Wzniesiona została w 1902r.- styl neogotycki, w technologii murowanej. Niegdyś wieża zajmowała wraz z kościołem centralne miejsce wsi. Dziś wieża pokryta jest deskami, które są w złym stanie technicznym. Dawniej na tejże wieży wisiały dwa dzwony (zostały wykradzione przez Rosjan). Fragment ściany frontowej na wysokości ok. 2m wykonany jest z kamienia.

Gmina Pasym

Pasym

• Neogotycki Ratusz. Budowla powstała w 1855 r. w miejsce starego, spalonego w 1583 r. Ratusz wzorowany jest na zamku w Babelsbergu. Zbudowany na rzucie prostokąta, sześcioosiowy, posiada dwuosiowy ryzalit, przechodzący w niskie czworoboczne wieże. Całość zwieńczona została krenelażem z małymi wieżyczkami w narożnikach.

• Kościół ewangielicko-augsburski. Pierwszy kościół na terenie Pasymia wzniesiony został niedługo po założeniu wsi kościelnej Henrykowo. Z braku dokumentów nie można ustalić daty jego powstania ani miejsca lokalizacji. Prawdopodobnie była to drewniana świątynia umiejscowiona w okolicy dzisiejszego kościoła ewangelickiego. Około 1350 roku położono kamień węgielny pod budowę nowego kościoła, którą zakończono w 1391 r. Świątynia miała charakter obronny. Od czasu reformacji (początek XVI w.) jest to kościół wyznania luterańskiego. Ciekawe wnętrze kościoła związane z historią miasta i jego mieszkańcami należy do najcenniejszych w regionie. Elementarni wyposażenia są: późno manierystyczny ołtarz wykonany w 1673 r., polichromowany i wyzłocony w 1714 r., ambona z 1680 r., prospekt organowy z 1705 r. - dzieło warsztatu organmistrza Josue Mosengela z Królewca oraz ławy gotyckie z XV w. i manierystyczne z XVII w.

• Były budynek sądu (1904 r.),

• Wieża ciśnień (1911 r.). Wieża została wzniesiona z cegły w latach 1910-11. Nadano jej formę kwiatu otulającego łodygę i zakończono stożkowym dachem z latarenką na szczycie. Do wieży dostawiono niewielki budynek w którym mieściła się miejska łaźnia.

• budynek poczty, układ urbanistyczny, kapliczki zabytkowe, cmentarze, kamieniczki, szkoły.
  - Mury obronne. Średniowieczne miasto założone na rzucie prostokąta, otoczone było murami obronnymi wzniesionymi w drugiej połowie XV w. Fragmenty muru zachowały się przy ulicy Kościuszki i Ogrodowej.

• Kościół p.w. Najświętszego Serca Pana Jezusa. Pod koniec sierpnia 1863 roku utworzona została w Pasymiu parafia Rzymskokatolicka. Budowę kościoła katolickiego rozpoczęto 17 września 1873 roku. Cegłę na jego wzniesienie dostarczył bezpłatnie właściciel cegielni w Słoneczniku Langermann - ewangelik. Kamienie na fundamenty przekazali bezpłatnie gospodarze obu wyznań z Pasymia i okolicy. Langermann ofiarował również parafii katolickiej parcel na założenie cmentarza. 22 lipca 1876 roku Biskup Warmiński ksiądz Philipp Krementz, późniejszy kardynał w Kolonii poświęcił nowo wybudowany kościół. Powstanie kościoła jest przykładem współpracy między katolikami i ewangelikami.

Grom

Wieś królewska. Osiedle kochówek. W pobliżu torów dwa murowane z czerwonej cegły budynki(1909r.), pozostałości dawnej cegielni. szkoła dwukondygnacyjna, murowana z czerwonej cegły(XIX/XXw); cmentarz ewangelicki.

Elganowo

Dwór szlachecki (najstarszy na tym terenie- późnobarokowy dwór, XVIIIw.); założony na rzucie prostokąta, z reprezentacyjną klatką schodową i salonem na osi, nakryty dachem mansardowym, jest jedynym zachowanym przykładem barokowej architektury dworskiej na terenie południowych Mazur. Otaczający go niegdyś park zachowany obecnie w stanie szczątkowym. Przy dworze dawne zabudowanie folwarczne.

Tylkowo

Budownictwo murowane z końca XIXw; szkoła murowana z czerwonej cegły(XIX/XXw); dawny zespół młyński (spichlerz, młyn, urządzenia oraz młynarzówka) z początku XXw.

Gmina Rozogi

Klon

Wieś szkatułowa. Zachowany układ przestrzenny wsi złożonej na planie ulicówki. Cała wieś jest zabytkowa. Warto zobaczyć:

• budynek drewnianej szkoły;

• kościół katolicki p.w. Znalezienia Krzyża Świętego, usytuowany na wzgórzu obsadzony drzewami; przy kościele zachowany budynek plebanii,

• zabytkową architekturę wiejskę;

• kościół ewangelicki.

Księżny Lasek

Znajduję się tu Kościół katolicki, którego ozdobą jest barokowy ołtarz z XVIII w. oraz ambona.

Rozogi
Wieś szkatułkowa, założona w 1645 r.

Ciekawe obiekty:

• szkoła z 1898 r,

• Muzeum Mazursko-Kurpiowskie,

• mazurski skansen przy ul. Rejmonta 6 (właściciel Henryk Dąbrowski),

• kościół ewangelicki, od 1977r. katolicki pw. Św. Marii Magdaleny,

• cmentarz z kwaterą wojenną z okresu I wojny światowej.

Wilamowo

Wieś położona przy szosie Wielbark-Jedwabno, na lewym brzegu rzeki Omulwi. Jedyny przykład owalnicy w tej części Mazur, położonej wokół dużego stawu. Zabudowania w większości murowana, z zachowanymi pojedynczymi przykładami budownictwa drewnianego; szkoła 2-klasowa (1939 r.).

Gmina Świętajno

Świętajno

• Kościół Ewangelicki, obecnie katolicki p.w. Św. Andrzeja Boboli,

• pn.-zach. kraniec wsi (1908 r.);

• Kościół Chrześcijan Baptystów przy ul. Kościelnej 20;

• fragment dawnego pomnika poświęconego pamięci poległym w I wojnie światowej;

• cmentarz ewangelicki.

Piasutno

•  chaty mazurskie;

• szkoła polska (1931r);

• cmentarz ewangelicki obsadzony lipowym starodrzewiem.

Spychowo

• wielodrożnica;

• kościół ewangelicki, obecnie katolicki pw. Matki Boskiej Nieustającej Pomocy (1903);

• cmentarz ewangelicki.

Jerutki

Kościół ewangelicki, obecnie katolicki, filialny, usytuowany w głębi cmentarza kościelnego. Wzniesiony w 1734 r. urzeka urodą konstrukcji ryglowej, o ciemnobrązowych belkach konstrukcyjnych malowniczo skontrastowanych z bielą otynkowanego, ceglanego muru wypełniającego fachy. W kościele znajduje się ołtarz organowy wykonany w latach 1737-1738. Prezentuje prowincjonalny nurt barokowej snycerki. Znajduje się również barokowy prospekt organowy; plebania XVIII-wieczna; szkoła z 1906r.

Babięta

Leżą przy drodze Mrągowo-Szczytno, na szlaku rzeki Krutyni, która w tej okolicy nazywa się Babięcką Strugą. Znajduje się też zabytkowy młyn wodny nad rzeką.

Gmina Wielbark

Wielbark

• Kamienice z przełomu XIX/XX w;

• Kościół Ewangelicki z XVIIw;
• Kościół Katolicki pw. Św. Jana Nepomucena, wybudowany w latach 70tych; kapliczka, plebania i dom parafialny (XIXw);
• cmentarz wojenny przy ul. w kierunku Jedwabna;
• cmentarz ewangelicki.

Wesołowo:

• -szkoła murowana z czerwonej cegły.